Malaki ang aming kasal.<\/p>\n
Hindi dahil gusto ko.<\/p>\n
Kundi dahil iyon ang nais ni Don Rafael.<\/p>\n
\u201cDapat malaman ng lahat na legal at malinaw ang ating kasal,\u201d paliwanag niya.<\/p>\n
Napuno ng puting rosas ang hardin.<\/p>\n
May mga mamamahayag sa labas ng tarangkahan.<\/p>\n
Dumating ang mga kilalang negosyante, abogado, at matagal nang kaibigan ng pamilya.<\/p>\n
Nakasuot ako ng simpleng puting damit.<\/p>\n
Si Lucas naman ay nakasuot ng maliit na kulay-asul na amerikana at pantalon.<\/p>\n
Masaya siya.<\/p>\n
Akala niya ay nagkaroon siya ng isang bagong lolo.<\/p>\n
Hindi niya alam na pinakasalan ko ang isang matandang lalaking may malubhang sakit upang magkaroon siya ng pagkakataong mabuhay.<\/p>\n
Habang naglalakad ako patungo sa lugar ng seremonya, nilapitan ako ni Claudia.<\/p>\n
Nakasuot siya ng mamahaling damit at may malamig na ngiti.<\/p>\n
May inilabas siyang tseke mula sa kanyang maliit na bag.<\/p>\n
Hinayaan niya itong mahulog sa damuhan sa paanan ko.<\/p>\n
\u201cIyan naman talaga ang gusto mo, hindi ba?\u201d bulong niya. \u201cPera.\u201d<\/p>\n
Tiningnan ko siya.<\/p>\n
\u201cHindi mo kailangang magkunwaring may pagmamahal ka sa ama namin. Alam naming lahat kung ano ka.\u201d<\/p>\n
Hindi ko pinulot ang tseke.<\/p>\n
Nilampasan ko lamang iyon.<\/p>\n
Sa kabilang dulo ng hardin, nakita kong nakatayo si Lucas sa tabi ni Don Rafael.<\/p>\n
Nakatingin sa akin ang anak ko.<\/p>\n
Ngumingiti.<\/p>\n
At sa sandaling iyon, alam kong hindi ako maaaring umatras.<\/p>\n
Natapos ang kasal nang walang anumang kaguluhan.<\/p>\n
Ngunit sa mga mata ng tatlong anak ni Don Rafael, malinaw kong nakita ang kanilang galit.<\/p>\n
Para sa kanila, isa akong estrangherang pumasok upang agawin ang kanilang mana.<\/p>\n
Hindi nila alam na may mas malaking katotohanang hindi pa nila natutuklasan.<\/p>\n
Nang gabing iyon, inihatid ako ni Don Rafael sa kanyang silid-trabaho.<\/p>\n
Isinara niya ang mabigat na pintuan.<\/p>\n
Naglagay siya ng dalawang basong tubig sa mesa.<\/p>\n
Pagkatapos ay naupo sa tapat ko.<\/p>\n
\u201cBayad na ang mga doktor ng anak mo,\u201d sabi niya.<\/p>\n
Napatingin ako.<\/p>\n
\u201cTalaga po?\u201d<\/p>\n
\u201cOo. Nakaayos na rin ang mga kinakailangang paghahanda.\u201d<\/p>\n
Napaluha ako sa ginhawa.<\/p>\n
\u201cMaraming salamat po.\u201d<\/p>\n
Ngunit hindi siya ngumiti.<\/p>\n
Sa halip, may inilabas siyang lumang larawan mula sa isang kaha.<\/p>\n
\u201cNgayon,\u201d sabi niya, \u201ckailangan mong malaman kung ano talaga ang pinirmahan mo.\u201d<\/p>\n
KABANATA 4: Ang mukha sa lumang larawan<\/p>\n
Inilapag ni Don Rafael ang larawan sa harap ko.<\/p>\n
Isang lalaking nasa tatlumpung taong gulang ang nasa larawan.<\/p>\n
Nakasuot siya ng simpleng polo.<\/p>\n
Nakatingin sa kamera habang tumatawa.<\/p>\n
May maliit na bahagi ng buhok sa tuktok ng kanyang ulo na nakatayo.<\/p>\n
At may ngiting bahagyang mas mataas sa kaliwa.<\/p>\n
Parang huminto ang paghinga ko.<\/p>\n
Kilala ko ang mukhang iyon.<\/p>\n
Hindi dahil nakita ko na ang larawan.<\/p>\n
Kundi dahil araw-araw kong nakikita ang parehong ngiti sa anak ko.<\/p>\n
\u201cSino po siya?\u201d<\/p>\n
Matagal na tumingin si Don Rafael sa larawan.<\/p>\n
\u201cAnak ko.\u201d<\/p>\n
Napatitig ako sa kanya.<\/p>\n
\u201cAng bunso kong anak. Si Adrian.\u201d<\/p>\n
Nanlamig ang buong katawan ko.<\/p>\n
Adrian.<\/p>\n
Ang lalaking nag-iwan sa akin noong buntis ako.<\/p>\n
Ang lalaking hindi na nagpakita.<\/p>\n
Ang lalaking pinilit kong kalimutan.<\/p>\n
\u201cHindi maaari,\u201d bulong ko.<\/p>\n
Tumango si Don Rafael.<\/p>\n
\u201cAlam kong mahirap paniwalaan.\u201d<\/p>\n
\u201cSi Adrian ang anak ninyo?\u201d<\/p>\n
\u201cOo.\u201d<\/p>\n
Napahawak ako sa gilid ng mesa.<\/p>\n
\u201cPero sinabi niyang wala na siyang pamilya. Sinabi niyang mag-isa lamang siya.\u201d<\/p>\n
\u201cMarami siyang sinabi upang maitago kung sino siya.\u201d<\/p>\n
Dahan-dahang naupo si Don Rafael.<\/p>\n
\u201cMatagal na kaming nagkaroon ng matinding pagtatalo. Hindi niya gusto ang mga inaasahan kong gawin niya sa buhay. Umalis siya at gumamit ng ibang apelyido.\u201d<\/p>\n
Tumingin siya sa akin.<\/p>\n
\u201cMaraming taon ko siyang hinanap. Gumastos ako ng malaking halaga. Ngunit hindi ko siya natagpuan.\u201d<\/p>\n
Nanginginig kong hinawakan ang larawan.<\/p>\n
\u201cPaano ninyo nalaman ang tungkol kay Lucas?\u201d<\/p>\n
\u201cDahil sa kanyang mukha.\u201d<\/p>\n
Napatingin ako.<\/p>\n
\u201cNoong unang araw na nakita ko ang anak mo, para akong nakakita ng multo. Ang ngiti niya. Ang buhok niya. Pati ang paraan ng pagtitig niya kapag nag-iisip.\u201d<\/p>\n
Huminga siya nang malalim.<\/p>\n
\u201cHindi ako nakuntento sa pagkakahawig. Nagpasuri ako upang matiyak ang kaugnayan namin.\u201d<\/p>\n
Napakunot ang aking noo.<\/p>\n
\u201cPaano?\u201d<\/p>\n
\u201cMay ginamit na basong pinag-inuman niya. Alam kong dapat sana ay humingi ako ng pahintulot. Humihingi ako ng tawad.\u201d<\/p>\n
Hindi ako agad nakapagsalita.<\/p>\n
May galit akong naramdaman sa ginawa niyang pagsusuri nang hindi namin nalalaman.<\/p>\n
Ngunit mas nangingibabaw ang pagkabigla.<\/p>\n
\u201cAt ano ang resulta?\u201d<\/p>\n
\u201cSi Lucas ang apo ko.\u201d<\/p>\n
Napapikit ako.<\/p>\n
\u201cAng nag-iisa kong apo sa dugo na alam kong nabubuhay.\u201d<\/p>\n
Hindi ko napigilang umiyak.<\/p>\n
Naalala ko ang lahat ng gabing giniginaw kami sa maliit na inuupahan naming silid dahil wala kaming pambayad sa kuryente.<\/p>\n
Ang mga araw na halos wala kaming makain.<\/p>\n
Ang mga pagkakataong pinili kong hindi bumili ng gamot para sa sarili ko upang may pambili si Lucas.<\/p>\n
At sa buong panahong iyon, ang ama ng lalaking nag-iwan sa amin ay nakatira sa isang napakalaking bahay na puno ng kayamanan.<\/p>\n
\u201cNasaan si Adrian ngayon?\u201d tanong ko.<\/p>\n
Bumigat ang mukha ni Don Rafael.<\/p>\n
\u201cHindi ko alam.\u201d<\/p>\n
\u201cHinahanap pa ba ninyo siya?\u201d<\/p>\n
\u201cHindi na tulad ng dati.\u201d<\/p>\n
Tumahimik siya.<\/p>\n
\u201cAnak ko siya. Ngunit hindi ibig sabihin niyon ay tama ang ginawa niya sa iyo. Walang ama ang may karapatang talikuran ang sarili niyang anak.\u201d<\/p>\n
Pinunasan ko ang aking luha.<\/p>\n
\u201cKung ganoon, bakit ninyo ako pinakasalan?\u201d<\/p>\n
Doon niya sinabi ang tunay na dahilan.<\/p>\n
KABANATA 5: Ang tunay na kasunduan<\/p>\n
\u201cMay tatlo pa akong anak,\u201d sabi ni Don Rafael. \u201cKilalang-kilala mo na sila.\u201d<\/p>\n
Hindi ako sumagot.<\/p>\n
\u201cMarami silang mamanahin kahit wala silang gawin. Ngunit hindi na sila marunong maghintay. Para sa kanila, parang patay na ako kahit humihinga pa.\u201d<\/p>\n
Tumingin siya sa lumang larawan ni Adrian.<\/p>\n
\u201cKung basta ko lamang iiwanan ng malaking halaga ang isang babaeng hindi nila kilala at ang anak nito, gagawin nilang impiyerno ang buhay ninyo.\u201d<\/p>\n
Napatingin ako sa kanya.<\/p>\n
\u201cNgunit kung asawa kita,\u201d pagpapatuloy niya, \u201cmagkakaroon ka ng malinaw na legal na katayuan sa pamilyang ito.\u201d<\/p>\n
\u201cAt si Lucas?\u201d<\/p>\n
\u201cApo ko siya. May mga dokumento akong inihanda upang mapangalagaan ang kanyang karapatan at kinabukasan.\u201d<\/p>\n
Dahan-dahan niyang inilapit ang isang makapal na sobre.<\/p>\n
\u201cHindi ko ginawa ang kasal upang ipahiya ka. Ginawa ko ito upang hindi kayo basta maitaboy kapag wala na ako.\u201d<\/p>\n
Hindi ako makapagsalita.<\/p>\n
\u201cAng mga anak ko ay marunong gumamit ng pera upang pagurin ang kanilang kalaban. Kung hindi ko ihahanda ang lahat, baka maubos ang buhay mo sa pakikipaglaban.\u201d<\/p>\n
Binuksan niya ang isa pang kaha.<\/p>\n
May inilabas siyang lumang pilak na relong pambulsa.<\/p>\n
Makintab pa rin ang ilang bahagi, ngunit halatang matagal na itong ginagamit.<\/p>\n
May nakaukit na sagisag ng kanilang pamilya.<\/p>\n
At sa likuran, may tatlong salita.<\/p>\n
\u201cPanindigan ang pamilya.\u201d<\/p>\n
\u201cPag-aari ito noon ng ama ko,\u201d sabi ni Don Rafael. \u201cPagkatapos, ibinigay ko kay Adrian.\u201d<\/p>\n
Tumingin siya sa relo.<\/p>\n
\u201cNang umalis siya, iniwan niya ito.\u201d<\/p>\n
Inilagay niya iyon sa aking kamay.<\/p>\n
\u201cBalang araw, ibigay mo ito kay Lucas.\u201d<\/p>\n
\u201cBakit po?\u201d<\/p>\n
\u201cUpang malaman niyang may pamilyang hindi siya itinakwil.\u201d<\/p>\n
Naramdaman kong nanginginig ang kamay niya.<\/p>\n
\u201cHindi na ako magtatagal, Elena. Maaaring ilang buwan na lamang. Nakaayos na ang mga kasulatan sa abogado kong si Atty. Salazar.\u201d<\/p>\n
Tumigil siya upang huminga.<\/p>\n
\u201cNgunit pagkatapos kong mawala, doon magsisimula ang pinakamahirap na bahagi.\u201d<\/p>\n
Napatingin ako sa kanya.<\/p>\n
\u201cAno ang kailangan kong gawin?\u201d<\/p>\n
\u201cManindigan.\u201d<\/p>\n
\u201cPaano kung pilitin nila kaming umalis?\u201d<\/p>\n
\u201cHuwag mong hayaang takutin ka nila.\u201d<\/p>\n
\u201cPaano kung alukin nila ako ng pera?\u201d<\/p>\n
\u201cHuwag mong ipagpalit ang kinabukasan ng anak mo sa kapayapaang pansamantala lamang.\u201d<\/p>\n
Humigpit ang hawak ko sa pilak na relo.<\/p>\n
\u201cBakit ninyo ginagawa ang lahat ng ito?\u201d<\/p>\n
Matagal siyang tumahimik.<\/p>\n
Pagkatapos ay sinabi niya:<\/p>\n
\u201cDahil minsan na akong nabigong maging ama. Ayokong mamatay nang hindi man lamang sinusubukang maging mabuting lolo.\u201d<\/p>\n
Sa unang pagkakataon, nakita ko ang luha sa mga mata ng matandang milyonaryo.<\/p>\n
At sa unang pagkakataon din, hindi ko na siya nakita bilang lalaking pinakasalan ko dahil sa pera.<\/p>\n
Nakita ko siyang isang amang may matinding pagsisisi.<\/p>\n
At isang lolong gustong iligtas ang apo niya bago mahuli ang lahat.<\/p>\n
KABANATA 6: Ang ilang buwang naging pamilya kami<\/p>\n
Matagumpay ang operasyon ni Lucas.<\/p>\n
Hindi ko malilimutan ang umagang iyon.<\/p>\n
Naghintay ako sa labas ng silid-operasyon habang paulit-ulit na pinipisil ang aking mga daliri.<\/p>\n
Kasama ko si Don Rafael.<\/p>\n
Mahina na siya noon, ngunit tumanggi siyang umuwi.<\/p>\n
\u201cHindi ako aalis hangga’t hindi natin alam na ligtas ang apo ko,\u201d sabi niya.<\/p>\n
Makalipas ang ilang oras, lumabas ang doktor.<\/p>\n
Ngumiti siya.<\/p>\n
\u201cMatagumpay ang operasyon.\u201d<\/p>\n
Parang biglang bumalik ang hangin sa aking mga baga.<\/p>\n
Napaiyak ako.<\/p>\n
Nang makita kong gising na si Lucas, mas maayos ang kulay ng kanyang mukha at mas magaan ang kanyang paghinga.<\/p>\n
Hinawakan ko ang kanyang kamay.<\/p>\n
\u201cMa,\u201d mahina niyang sabi, \u201cgagaling na ba ako?\u201d<\/p>\n
\u201cOo, anak.\u201d<\/p>\n
\u201cMakakatakbo na ako?\u201d<\/p>\n
Ngumiti ako habang umiiyak.<\/p>\n
\u201cKapag sinabi ng doktor na maaari na, oo.\u201d<\/p>\n
Sa likuran ko, nakita kong pinupunasan ni Don Rafael ang kanyang mga mata.<\/p>\n
Binayaran niya ang lahat ng gastusin.<\/p>\n
Hindi niya kailanman ginamit iyon upang singilin ako ng utang na loob.<\/p>\n
At sa mga sumunod na buwan, unti-unting naging malapit sila ni Lucas.<\/p>\n
Tinuruan niya ang apo niya ng ahedres.<\/p>\n
Ikinuwento niya ang kasaysayan ng kanilang pamilya.<\/p>\n
Ipinakita niya kung paano alagaan ang mga puting rosas sa hardin.<\/p>\n
Si Lucas naman ang nagturo sa kanya ng mga nakakatawang palaisipan.<\/p>\n
Madalas magkunwaring naiinis si Don Rafael.<\/p>\n
Ngunit kapag wala si Lucas, naririnig kong inuulit niya ang mga biro upang matandaan.<\/p>\n
Si Do\u00f1a Mercedes ay natutuwa rin tuwing dumarating ang bata.<\/p>\n
Hindi pa rin siya makapagsalita nang maayos.<\/p>\n
Ngunit kapag ngumingiti si Lucas, madalas niyang ituro ang kanyang sariling labi.<\/p>\n
Parang may nais siyang ipaalala.<\/p>\n
Kalaunan, naunawaan kong matagal na rin niyang napansin ang pagkakahawig ni Lucas at Adrian.<\/p>\n
Sa loob ng ilang buwan, halos naging tunay kaming pamilya.<\/p>\n
Ngunit habang lumalapit kami sa isa’t isa, lalong tumitindi ang galit ng tatlong anak ni Don Rafael.<\/p>\n
KABANATA 7: Ang mga taong naghihintay ng mana<\/p>\n
Si Victor ang unang lumapit sa akin.<\/p>\n
Dumating siya kasama ang isang abogado.<\/p>\n
\u201cGusto naming malaman kung ano ang ipinapirma mo kay Papa,\u201d sabi niya.<\/p>\n
\u201cNakipag-usap po kayo sa kanya,\u201d sagot ko. \u201cMalinaw ang kanyang pag-iisip.\u201d<\/p>\n
Tumawa siya.<\/p>\n
\u201cBabaeng tagapag-alaga ka lamang. Huwag kang magkunwaring hindi mo alam kung bakit ka narito.\u201d<\/p>\n
Hindi ako sumagot.<\/p>\n
Makalipas ang ilang araw, nalaman kong kumuha si Claudia ng isang pribadong imbestigador.<\/p>\n
May lalaking sumusunod sa akin kapag pumupunta ako sa tindahan.<\/p>\n
Minsan, nakita ko rin siya malapit sa paaralan ni Lucas.<\/p>\n
Ipinaalam ko iyon kay Atty. Salazar.<\/p>\n
Pinayuhan niya akong itala ang mga pangyayari at huwag makipag-away.<\/p>\n
Si Daniela naman ay ibang paraan ang ginamit.<\/p>\n
Isang hapon, nilapitan niya ako sa kusina.<\/p>\n
May hawak siyang baso ng alak.<\/p>\n
\u201cElena,\u201d malambing niyang sabi, \u201chindi naman natin kailangang maging magkaaway.\u201d<\/p>\n
Tahimik akong nagpatuloy sa ginagawa ko.<\/p>\n
\u201cAlam mo naman kung paano tumingin ang mga tao sa isang babaeng tulad mo.\u201d<\/p>\n
Tumingin ako sa kanya.<\/p>\n
\u201cAnong ibig mong sabihin?\u201d<\/p>\n
\u201cIsang tagapag-alagang nagpakasal sa mayamang matandang lalaki na malapit nang mamatay.\u201d<\/p>\n
Ngumiti siya.<\/p>\n
\u201cHindi mahirap hulaan kung ano ang iisipin ng mga tao.\u201d<\/p>\n
Hindi ako sumagot.<\/p>\n
Lumapit siya nang kaunti.<\/p>\n
\u201cKung matalino ka, tatanggap ka ng makatwirang halaga at aalis nang tahimik.\u201d<\/p>\n
\u201cHindi po ako aalis.\u201d<\/p>\n
Nawala ang kanyang ngiti.<\/p>\n
\u201cPagsisisihan mo iyan.\u201d<\/p>\n
Sa mga sumunod na linggo, paulit-ulit nilang ipinadama na hindi ako kabilang sa pamilya.<\/p>\n
Tinawag nila akong mukhang pera.<\/p>\n
Mapagsamantala.<\/p>\n
Katulong.<\/p>\n
Babaeng walang dangal.<\/p>\n
Ngunit may isang bagay silang hindi napapansin.<\/p>\n
Hindi nila halos tinitingnan si Lucas.<\/p>\n
Hindi nila pinapansin ang kanyang ngiti.<\/p>\n
Hindi nila nakikita ang pagkakahawig niya sa kanilang nakababatang kapatid.<\/p>\n
Sa sobrang katiyakan nilang alam nila kung sino ako, hindi nila nakita ang katotohanang nasa harap nila.<\/p>\n
Isang araw, sinabi sa akin ni Don Rafael:<\/p>\n
\u201cAng pinakamadaling talunin ay ang taong minamaliit ng lahat.\u201d<\/p>\n
Napatingin ako sa kanya.<\/p>\n
\u201cBakit po?\u201d<\/p>\n
\u201cDahil hindi nila iniisip na kaya mong lumaban.\u201d<\/p>\n
Bahagya siyang ngumiti.<\/p>\n
\u201cHayaan mong isipin nilang natatakot ka. Ngunit siguraduhing handa ka.\u201d<\/p>\n
KABANATA 8: Ang huling bilin<\/p>\n
Habang lumilipas ang mga linggo, lalong humihina si Don Rafael.<\/p>\n
May mga gabing bigla siyang nahihirapang huminga.<\/p>\n
May mga pagkakataong kailangan siyang dalhin sa ospital.<\/p>\n
At sa tuwing nakakabalik siya sa bahay, mas kaunti na ang lakas niyang natitira.<\/p>\n
Ngunit hindi siya tumigil sa paghahanda.<\/p>\n
Paulit-ulit niyang ipinaalala sa akin ang mga dokumento.<\/p>\n
Ang kasulatan ng kanyang huling habilin.<\/p>\n
Ang mga resulta ng pagsusuri sa pagkakamag-anak.<\/p>\n
Ang mga salaysay na naitala kasama ang kanyang abogado.<\/p>\n
At ang pilak na relong pambulsa.<\/p>\n
\u201cNasa ligtas na lugar ang lahat,\u201d sabi niya. \u201cAlam ni Atty. Salazar ang gagawin.\u201d<\/p>\n
Minsan, ipinapaupo niya ako sa tabi ng kanyang kama.<\/p>\n
\u201cElena, kapag sinubukan ka nilang ipahiya sa harap ng maraming tao, huwag kang aalis.\u201d<\/p>\n
\u201cBakit po nila gagawin iyon?\u201d<\/p>\n
\u201cDahil iniisip nilang mas madaling takutin ang taong napapahiya.\u201d<\/p>\n
Huminga siya nang mabigat.<\/p>\n
\u201cHayaan mong matapos silang magsalita. Pagkatapos, hilingin mong buksan ang mga dokumento.\u201d<\/p>\n
Hindi ko alam kung bakit napakatiyak niyang mangyayari iyon.<\/p>\n
Ngunit sa paraan ng pagkakakilala niya sa kanyang mga anak, tila alam na niya ang kanilang gagawin.<\/p>\n
Isang malamig na umaga, dumating ang araw na kinatatakutan namin.<\/p>\n
Mahina ang paghinga ni Don Rafael.<\/p>\n
Nakaupo si Lucas sa tabi niya.<\/p>\n
Hawak ng bata ang kamay ng kanyang lolo.<\/p>\n
\u201cLolo, kapag gumaling ka, maglalaro ulit tayo ng ahedres.\u201d<\/p>\n
Ngumiti nang mahina si Don Rafael.<\/p>\n
\u201cSiyempre, apo.\u201d<\/p>\n
Ngunit alam naming hindi na iyon mangyayari.<\/p>\n
Tumingin siya sa akin.<\/p>\n
Pagkatapos ay sa pilak na relo na hawak ko.<\/p>\n
\u201cPanindigan mo,\u201d bulong niya.<\/p>\n
Tumango ako habang umiiyak.<\/p>\n
Ilang sandali ang lumipas, tahimik siyang pumanaw.<\/p>\n
Bukas ang bintana.<\/p>\n
At mula sa hardin, pumapasok ang mahinang halimuyak ng mga unang namumulaklak na rosas.<\/p>\n
Hindi siya nahirapan.<\/p>\n
Ngunit nang lumabas ako sa pasilyo, napaupo ako sa sahig at hindi ko napigilan ang pag-iyak.<\/p>\n
Pinakasalan ko siya upang iligtas ang anak ko.<\/p>\n
Hindi ko inakalang mamahalin ko rin ang matandang lalaking nagbigay kay Lucas ng isang lolo.<\/p>\n
Bago pa man matapos ang mga paghahanda para sa kanyang libing, nakipag-ugnayan na si Victor sa mga abogado upang paalisin kami sa bahay.<\/p>\n
Tinawag niya kaming \u201cang babae at ang kanyang anak.\u201d<\/p>\n
Parang wala kaming pangalan.<\/p>\n
Parang wala kaming karapatang magdalamhati.<\/p>\n
KABANATA 9: Ang araw ng pagbasa sa huling habilin<\/p>\n
Tatlong araw matapos ang libing, nagtipon ang pamilya Villareal sa malaking bulwagan ng mansiyon.<\/p>\n
Si Victor ang nagpumilit na doon basahin ang huling habilin.<\/p>\n
Nais niyang naroon ang lahat.<\/p>\n
Ang mga kapatid niya.<\/p>\n
Ang kanilang mga asawa.<\/p>\n
Ang mga pinsan.<\/p>\n
Ang ilang kasosyo sa negosyo.<\/p>\n
At maging ang ilang mamamahayag na pinayagang manatili sa terasa.<\/p>\n
Dumating ako na hawak ang kamay ni Lucas.<\/p>\n
Nakasuot siya ng maliit na kulay-asul na amerikana at pantalon.<\/p>\n
Nasa bulsa niya ang pilak na relo.<\/p>\n
Iyon ang bilin ni Don Rafael.<\/p>\n
Si Do\u00f1a Mercedes naman ay nakaupo sa kanyang silyang may gulong malapit sa unahan.<\/p>\n
Tahimik siya.<\/p>\n
Ngunit matalas ang kanyang tingin.<\/p>\n
Si Atty. Salazar ay nakaupo sa tabi ng mesa.<\/p>\n
May makapal siyang lalagyan ng mga dokumento.<\/p>\n
Bago pa siya makapagsalita, tumayo si Victor.<\/p>\n
\u201cBago natin basahin ang anumang kasulatan,\u201d malakas niyang sabi, \u201cgusto kong maging malinaw sa lahat kung sino ang babaeng ito.\u201d<\/p>\n
Itinuro niya ako.<\/p>\n
\u201cAng ama namin ay walumpu’t dalawang taong gulang at may malubhang sakit. Ang babaeng ito ay tagapag-alaga lamang ng kapatid niya.\u201d<\/p>\n
Nagbulungan ang mga tao.<\/p>\n
\u201cAlam niyang mayaman ang ama namin. Kaya nilapitan niya ito, pinakasalan, at ngayon ay inaasahang makikihati sa kayamanang pinaghirapan ng tatlong henerasyon.\u201d<\/p>\n
Napayuko si Lucas.<\/p>\n
Hinawakan ko nang mahigpit ang kanyang kamay.<\/p>\n
\u201cHindi namin hahayaang makuha ng isang mapagsamantalang babae ang pag-aari ng pamilya Villareal,\u201d pagpapatuloy ni Victor.<\/p>\n
Tumayo si Claudia.<\/p>\n
Lumapit siya sa akin.<\/p>\n
Binuksan ang mamahaling bag.<\/p>\n
At kumuha ng makapal na bungkos ng pera.<\/p>\n
Isa-isa niyang hinayaang mahulog ang mga papel na pera sa paanan ko.<\/p>\n
\u201cHetong bayad sa ilang buwan mong pag-aalaga,\u201d sabi niya nang malakas.<\/p>\n
Natahimik ang buong bulwagan.<\/p>\n
\u201cPulutin mo. Isama mo ang bata. At bumalik ka sa pinanggalingan mo.\u201d<\/p>\n
Naramdaman kong humigpit ang hawak ni Lucas.<\/p>\n
Tumingin siya sa perang nakakalat sa sahig.<\/p>\n
Pagkatapos ay sa akin.<\/p>\n
\u201cMa,\u201d mahina niyang bulong, \u201cmay ginawa ba tayong masama?\u201d<\/p>\n
Parang may humiwa sa puso ko.<\/p>\n
Lumuhod ako sa harap niya.<\/p>\n
Hinawakan ko ang magkabilang balikat niya.<\/p>\n
\u201cLucas, tumayo ka nang tuwid.\u201d<\/p>\n
Namasa ang kanyang mga mata.<\/p>\n
\u201cBakit po?\u201d<\/p>\n
\u201cDahil wala tayong dapat ikahiya.\u201d<\/p>\n
Pinunasan ko ang kanyang luha.<\/p>\n
\u201cHindi tayo ang gumagawa ng mali.\u201d<\/p>\n
Pagkatapos ay tumayo ako.<\/p>\n
Hindi ko pinulot ang pera.<\/p>\n
Hindi ako sumigaw.<\/p>\n
Tumingin lamang ako kay Atty. Salazar.<\/p>\n
\u201cAbogado,\u201d sabi ko nang malinaw, \u201csa tingin ko, panahon na upang buksan ninyo ang mga dokumento.\u201d<\/p>\n
KABANATA 10: Ang katotohanang hindi nila nakita<\/p>\n
Tumayo si Atty. Salazar.<\/p>\n
Tahimik niyang inilapag ang makapal na lalagyan sa mesa.<\/p>\n
\u201cMay mga dokumentong kailangang malaman ng buong pamilya bago tayo magpatuloy,\u201d sabi niya.<\/p>\n
Tumahimik ang lahat.<\/p>\n
Binuksan niya ang unang pahina.<\/p>\n
\u201cMaraming taon na ang nakalipas, ang bunsong anak ni Don Rafael, si Adrian Villareal, ay umalis sa kanilang tahanan matapos ang matinding hindi pagkakaunawaan.\u201d<\/p>\n
Napakunot ang noo ni Victor.<\/p>\n
\u201cAlam na namin iyan.\u201d<\/p>\n
\u201cNgunit may hindi ninyo alam,\u201d sagot ng abogado.<\/p>\n
Kinuha niya ang isang larawan.<\/p>\n
Larawan iyon ni Adrian noong tatlumpung taong gulang siya.<\/p>\n
\u201cSi Adrian ay nagkaroon ng anak sa isang babaeng iniwan niya habang nagdadalang-tao.\u201d<\/p>\n
Nagbulungan ang mga tao.<\/p>\n
\u201cAng batang iyon,\u201d pagpapatuloy niya, \u201cay narito sa silid na ito.\u201d<\/p>\n
Itinuro niya si Lucas.<\/p>\n
Parang huminto ang oras.<\/p>\n
May isang babaeng napasinghap.<\/p>\n
Si Daniela ay napahawak sa kanyang dibdib.<\/p>\n
At si Victor ay napailing.<\/p>\n
\u201cHindi maaari.\u201d<\/p>\n
Inilabas ni Atty. Salazar ang mga resulta ng pagsusuri sa pagkakamag-anak.<\/p>\n
\u201cBago pumanaw si Don Rafael, nakumpirma sa pamamagitan ng pagsusuri ang kanyang kaugnayan sa batang si Lucas.\u201d<\/p>\n
Inilapit niya ang larawan ni Adrian sa larawan ni Lucas.<\/p>\n
Halos magkapareho ang kanilang ngiti.<\/p>\n
Ang buhok.<\/p>\n
Ang hugis ng panga.<\/p>\n
At ang mga mata.<\/p>\n
\u201cSi Lucas ang apo ni Don Rafael,\u201d sabi ng abogado.<\/p>\n
Walang nagsalita.<\/p>\n
Pagkatapos ay binuksan niya ang isa pang dokumento.<\/p>\n
\u201cBago pumanaw, gumawa si Don Rafael ng malinaw na kasulatan tungkol sa pamamahagi at pangangasiwa ng kanyang mga ari-arian.\u201d<\/p>\n
Tumingin siya sa tatlong magkakapatid.<\/p>\n
\u201cMay mga bahaging nakalaan sa bawat isa sa inyo. Ngunit ang pinakamalaking bahagi ng ari-arian ay inilagay niya sa isang pondong nakalaan para sa kinabukasan ni Lucas.\u201d<\/p>\n
Namuti ang mukha ni Claudia.<\/p>\n
\u201cAno?\u201d<\/p>\n
\u201cSi Elena Villareal, bilang ina at legal na tagapag-alaga ng bata, ang itinalagang mangangasiwa sa pondong iyon alinsunod sa mga kondisyon ng kasulatan.\u201d<\/p>\n
Napahawak si Victor sa mesa.<\/p>\n
\u201cHindi puwede! Hindi niya sinabi sa amin!\u201d<\/p>\n
\u201cSinabi niya sa akin,\u201d mahinahong sagot ni Atty. Salazar.<\/p>\n
May inilabas siyang isa pang tala.<\/p>\n
\u201cAt may mga naitalang pagpapahayag ng kanyang kagustuhan sa ilang magkakahiwalay na pagkakataon, kasama ang mga kinakailangang legal na dokumento.\u201d<\/p>\n
Tahimik ang bulwagan.<\/p>\n
\u201cKung nais ninyo, maaari nating suriin ang mga iyon sa tamang proseso.\u201d<\/p>\n
Walang sumagot.<\/p>\n
Tiningnan ko ang tatlong magkakapatid.<\/p>\n
Sa loob ng maraming buwan, tinawag nila akong katulong.<\/p>\n
Mukhang pera.<\/p>\n
Mapagsamantala.<\/p>\n
Tinuring nila si Lucas na isang batang wala namang kinalaman sa kanilang pamilya.<\/p>\n
Ngunit ni minsan, hindi nila pinagmasdan nang mabuti ang kanyang mukha.<\/p>\n
Hindi nila nakita ang ngiting dala niya mula sa kanilang nakababatang kapatid.<\/p>\n
At ngayon, ang batang nais nilang itaboy ang siyang kinilalang tagapagmana ng pinakamalaking bahagi ng kayamanang kanilang pinag-aagawan.<\/p>\n
Biglang may narinig kaming mahinang boses.<\/p>\n
Mula iyon kay Do\u00f1a Mercedes.<\/p>\n
Nanginginig niyang itinaas ang kamay.<\/p>\n
Itinuro si Lucas.<\/p>\n
At sa gitna ng katahimikan, malinaw niyang binigkas ang isang pangalan.<\/p>\n
\u201cAdrian.\u201d<\/p>\n
Napatingin ang lahat sa kanya.<\/p>\n
Muling itinuro ng matanda ang bata.<\/p>\n
\u201cAdrian.\u201d<\/p>\n
May mga luhang dumaloy sa kanyang pisngi.<\/p>\n
Alam naming hindi niya tinatawag ang kapatid niyang matagal nang nawala.<\/p>\n
Nakikita niya lamang sa mukha ni Lucas ang lalaking minahal niya noon bilang pamangkin.<\/p>\n
At sa sandaling iyon, tila mas naging totoo sa lahat ang katotohanang matagal nang nasa harap nila.<\/p>\n
KABANATA 11: Ang laban pagkatapos ng katotohanan<\/p>\n
Hindi agad sumuko ang tatlong anak ni Don Rafael.<\/p>\n
May mga paghahabol silang isinampa.<\/p>\n
May mga pagtutol sa ilang kasulatan.<\/p>\n
May mga alegasyong sinubukan nilang patunayan.<\/p>\n
Ngunit maingat na inihanda ni Don Rafael ang mga dokumento bago siya pumanaw.<\/p>\n
May mga tala tungkol sa kanyang kalusugan at kakayahang magpasya.<\/p>\n
May mga kasulatang pinagtibay sa wastong paraan.<\/p>\n
May mga pagsusuring nagpapatunay sa pagkakamag-anak.<\/p>\n
At may mga pahayag siyang iniwan upang ipaliwanag ang kanyang kagustuhan.<\/p>\n
Hindi naging madali ang proseso.<\/p>\n
May mga pagdinig.<\/p>\n
May mga abogado.<\/p>\n
May mga gabing hindi ako makatulog dahil natatakot akong baka mawalan kami ng lahat.<\/p>\n
Ngunit sa bawat pagkakataong napapagod ako, naaalala ko ang sinabi ni Don Rafael.<\/p>\n
\u201cHuwag kang aalis dahil lamang gusto nilang matakot ka.\u201d<\/p>\n
Makalipas ang halos isang taon, unti-unting nabigo ang mga paghahabol laban sa mga pangunahing kasulatan.<\/p>\n
Napanatili ang pondong nakalaan para kay Lucas.<\/p>\n
At ang mga taong dating nagbabantang paaalisin kami ay wala nang kapangyarihang basta kunin ang kanyang kinabukasan.<\/p>\n
Isang araw, nakatanggap ako ng liham mula kay Claudia.<\/p>\n
Humihingi siya ng tawad.<\/p>\n
Ngunit sa dulo ng liham, may pakiusap tungkol sa isang ari-ariang nais niyang makuha.<\/p>\n
Hindi ako sumagot.<\/p>\n
May mga pintuang mas mabuting hayaang manatiling sarado.<\/p>\n
Hindi dahil naghihiganti ako.<\/p>\n
Kundi dahil natutuhan kong hindi lahat ng taong may kaugnayan sa dugo ay marunong magmahal bilang pamilya.<\/p>\n
KABANATA 12: Ang kayamanang hindi nabibili<\/p>\n
Maraming tao ang nag-aakalang dito nagtatapos ang kuwento.<\/p>\n
Isang mahirap na inang nagkaroon ng napakalaking kayamanan.<\/p>\n
Isang batang nailigtas sa sakit.<\/p>\n
Isang pamilyang mapagmataas na natalo sa sariling laro.<\/p>\n
Ngunit hindi iyon ang pinakamahalagang bahagi ng aming buhay.<\/p>\n
Dahil hindi pera ang pinakamalaking bagay na nawala sa akin sa loob ng walong taon.<\/p>\n
Kundi oras.<\/p>\n
Walong taon akong nagtrabaho nang halos walang pahinga.<\/p>\n
Walong taon akong umuuwi nang pagod na pagod.<\/p>\n
Walong taon akong natatakot na baka isang araw ay hindi na gumising ang anak ko.<\/p>\n
Kaya nang magkaroon kami ng pagkakataong mamuhay nang mas maayos, hindi ako nagmadaling bumili ng mamahaling damit o sasakyan.<\/p>\n
Hindi ako naghanap ng mga bagong luho.<\/p>\n
Sa halip, binago ko ang paraan ng pamumuhay namin.<\/p>\n
Hindi na ako nagtrabaho sa gabi.<\/p>\n
Hindi ko na kailangang iwan si Lucas sa oras ng pagtulog.<\/p>\n
Sa unang pagkakataon mula nang ipanganak siya, naroon ako tuwing umaga kapag nagigising siya.<\/p>\n
At tuwing gabi bago siya matulog.<\/p>\n
Nanatili kami sa mansiyon, ngunit iilang silid lamang ang ginamit namin.<\/p>\n
Hindi ko hinayaang lumaki si Lucas na naniniwalang may karapatan siyang makuha ang lahat dahil mayaman siya.<\/p>\n
Tinuruan ko siyang maglinis ng sariling silid.<\/p>\n
Maglaba ng sariling damit kapag sapat na ang kanyang edad.<\/p>\n
Magpasalamat sa mga taong tumutulong sa bahay.<\/p>\n
At pahalagahan ang bawat perang ginagastos.<\/p>\n
Alam niya kung saan kami nanggaling.<\/p>\n
Alam niyang minsan, nagtiis kami sa malamig na silid dahil walang pambayad sa kuryente.<\/p>\n
Alam niyang may mga panahong halos wala kaming makain.<\/p>\n
Ngunit hindi ko itinuro ang mga alaalang iyon upang takutin siya.<\/p>\n
Itinuro ko ang mga iyon upang maunawaan niyang hindi nasusukat sa pera ang halaga ng isang tao.<\/p>\n
Kasama naming inayos ang hardin ng mga puting rosas na minahal ng yumaong asawa ni Don Rafael.<\/p>\n
Madalas kaming magtanim at magputol ng mga tuyong sanga.<\/p>\n
Minsan, nagtatalo kami kung aling bahagi ang dapat unang diligan.<\/p>\n
Ngunit sa bawat araw na iyon, may isang bagay kaming hindi kailangang isipin.<\/p>\n
Oras.<\/p>\n
Wala nang orasan na nag-uutos sa aking magmadali upang pumasok sa trabaho.<\/p>\n
Wala nang takot na baka wala akong maipambayad sa susunod na pagpapatingin ni Lucas.<\/p>\n
At wala nang pangambang baka mawalan ako ng anak dahil lamang mahirap kami.<\/p>\n
Si Do\u00f1a Mercedes ay lumipat sa maliwanag na bahagi ng mansiyon kung saan pumapasok ang sikat ng araw sa umaga.<\/p>\n
Unti-unting bumuti ang kanyang pagsasalita.<\/p>\n
May mga hapong kaming tatlo ay nakaupo lamang sa hardin.<\/p>\n
Hindi kailangang magsalita.<\/p>\n
Sapat nang magkasama kami.<\/p>\n
Noong unang tagsibol matapos naming maibalik ang dating ganda ng hardin, pumitas si Lucas ng pinakamagandang puting rosas.<\/p>\n
Dinala niya iyon kay Do\u00f1a Mercedes.<\/p>\n
\u201cPara po sa inyo.\u201d<\/p>\n
Hinawakan ng matanda ang bulaklak.<\/p>\n
Inilapit sa kanyang mukha.<\/p>\n
At nagsimulang umiyak.<\/p>\n
\u201cAdrian,\u201d mahina niyang sabi.<\/p>\n
Pagkatapos ay tumingin siya kay Lucas.<\/p>\n
\u201cLucas.\u201d<\/p>\n
Ngumiti ang anak ko.<\/p>\n
\u201cOpo, Lola Mercedes.\u201d<\/p>\n
Niyakap niya ang matanda.<\/p>\n
At sa sandaling iyon, naisip kong may mga sugat sa pamilya na hindi na ganap na maghihilom.<\/p>\n
Ngunit may mga bagong pagmamahal na maaaring tumubo sa lugar na dati ay puno lamang ng pagsisisi.<\/p>\n
KABANATA 13: Ang pilak na relo<\/p>\n
Lumipas ang ilang taon.<\/p>\n
Lumaking malusog si Lucas.<\/p>\n
Hindi siya naging mapagmataas.<\/p>\n
Hindi siya naging batang naniniwalang mas mahalaga siya kaysa sa iba.<\/p>\n
Sa halip, naging mapagbigay siya.<\/p>\n
Kapag may kaklaseng walang baon, madalas niyang ibahagi ang kanya.<\/p>\n
Kapag may matandang nangangailangan ng tulong, hindi siya nagdadalawang-isip.<\/p>\n
At kapag may nagtatanong kung bakit hindi siya mahilig magyabang tungkol sa kanilang kayamanan, simple lamang ang sagot niya.<\/p>\n
\u201cDati, wala kaming halos anumang pera. Pero mahal na mahal ako ng nanay ko.\u201d<\/p>\n
Isang hapon, nakita ko siyang nakaupo sa hardin.<\/p>\n
Hawak niya ang pilak na relong pambulsa ni Don Rafael.<\/p>\n
Matagal niya itong tinitigan.<\/p>\n
\u201cMa?\u201d<\/p>\n
\u201cO, anak?\u201d<\/p>\n
\u201cAno ang ibig sabihin ng nakasulat dito?\u201d<\/p>\n
Lumapit ako.<\/p>\n
Binasa ko ang tatlong salitang nakaukit.<\/p>\n
\u201cPanindigan ang pamilya.\u201d<\/p>\n
\u201cAno po ang ibig sabihin niyon?\u201d<\/p>\n
Umupo ako sa tabi niya.<\/p>\n
\u201cIbig sabihin, kapag may taong mahalaga sa iyo, hindi mo siya basta iiwan kapag mahirap na ang sitwasyon.\u201d<\/p>\n
Tahimik siyang nakinig.<\/p>\n
\u201cIbig sabihin, poprotektahan mo ang mga taong mahal mo. Hindi mo hahayaang iparamdam ng iba na wala silang halaga.\u201d<\/p>\n
Tiningnan niya ang relo.<\/p>\n
\u201cGanoon po ba ang ginawa ni Lolo Rafael?\u201d<\/p>\n
Ngumiti ako nang malungkot.<\/p>\n
\u201cOo, anak. Sa huling bahagi ng buhay niya, sinubukan niyang itama ang mga bagay na pinagsisisihan niya.\u201d<\/p>\n
\u201cGanoon din po ba ang ginawa mo?\u201d<\/p>\n
Napatingin ako sa kanya.<\/p>\n
\u201cAlin?\u201d<\/p>\n
\u201cHindi mo ako iniwan kahit mahirap tayo.\u201d<\/p>\n
Naramdaman kong namasa ang aking mga mata.<\/p>\n
\u201cHindi kita kailanman iiwan, Lucas.\u201d<\/p>\n
Ngumiti siya.<\/p>\n
Pagkatapos ay inilagay niya ang relo sa kanyang bulsa.<\/p>\n
\u201cKung ganoon, aalagaan ko rin ang mga taong mahal ko.\u201d<\/p>\n
Niyakap ko siya.<\/p>\n
At sa sandaling iyon, alam kong mas mahalaga ang mga salitang iyon kaysa sa anumang kayamanang naiwan sa kanya.<\/p>\n
KABANATA 14: Ang tunay na kahulugan ng kasunduan<\/p>\n
Tuwing anibersaryo ng pagpanaw ni Don Rafael, pumupunta kami ni Lucas sa kanyang puntod.<\/p>\n
Nagdadala kami ng mga puting rosas.<\/p>\n
Minsan, ikinukuwento ni Lucas ang mga nakakatawang palaisipang dati niyang sinasabi sa kanyang lolo.<\/p>\n
Naiisip kong kung naririnig lamang siya ni Don Rafael, marahil ay magkunwari na naman itong naiinis.<\/p>\n
Pagkatapos ay lihim na tatawa.<\/p>\n
Isang taon, habang inilalagay namin ang mga rosas, biglang nagtanong si Lucas.<\/p>\n
\u201cMa, mahal mo ba talaga si Lolo Rafael?\u201d<\/p>\n
Hindi ako agad sumagot.<\/p>\n
Mahirap ipaliwanag sa isang bata ang uri ng pagmamahal na hindi nagsimula sa karaniwang paraan.<\/p>\n
\u201cAnak, noong una, pinakasalan ko siya dahil kailangan mong maoperahan.\u201d<\/p>\n
Tumango siya.<\/p>\n
\u201cAlam ko po.\u201d<\/p>\n
\u201cNgunit habang nakikilala ko siya, natutuhan kong mahalin siya bilang isang mabuting taong tumulong sa atin. Hindi tulad ng pagmamahal ng mag-asawang matagal nang magkasintahan. Iba iyon.\u201d<\/p>\n
Tumingin ako sa puntod.<\/p>\n
\u201cMinahal ko siya dahil minahal ka niya. Dahil binigyan ka niya ng pagkakataong mabuhay. At dahil sa mga huling buwan niya, pinili niyang maging bahagi ng pamilya natin.\u201d<\/p>\n
Tahimik si Lucas.<\/p>\n
Pagkatapos ay inilagay niya ang kamay sa aking balikat.<\/p>\n
\u201cMasaya po akong nakilala ko siya.\u201d<\/p>\n
\u201cMasaya rin ako, anak.\u201d<\/p>\n
Habang naglalakad kami pauwi, naalala ko ang gabing isinara ni Don Rafael ang pintuan ng kanyang silid-trabaho.<\/p>\n
Naaalala ko pa rin ang takot na naramdaman ko.<\/p>\n
Akala ko noon, ipinagpalit ko ang aking dignidad upang mabayaran ang operasyon ng anak ko.<\/p>\n
Akala ko ang pinirmahan ko ay isang kasunduang magpapalaya sa amin mula sa kahirapan ngunit mag-iiwan ng kahihiyan sa buong buhay ko.<\/p>\n
Ngunit hindi iyon ang nangyari.<\/p>\n
Ang pinirmahan ko pala ay isang pagkakataong maibalik sa anak ko ang pamilyang hindi niya alam na mayroon siya.<\/p>\n
Isang pagkakataong magkaroon siya ng lolong magmamahal sa kanya, kahit maikli lamang ang panahong magkasama sila.<\/p>\n
At isang kinabukasang hindi basta maaagaw ng mga taong mas pinahahalagahan ang kayamanan kaysa sa pamilya.<\/p>\n
Hindi ko kailanman inakalang ang isang matandang lalaking halos hindi ko kilala ang siyang tutulong sa akin upang maibigay kay Lucas ang buhay na matagal kong ipinagdasal.<\/p>\n
At hindi ko kailanman inakalang ang batang muntik ko nang mawala ay magiging dahilan upang matutuhan ng isang pamilyang puno ng galit ang tunay na kahulugan ng pagmamahal.<\/p>\n
Sa huli, hindi ang mansiyon ang pinakamahalagang naiwan ni Don Rafael.<\/p>\n
Hindi ang mga negosyo.<\/p>\n
Hindi ang mga lupain.<\/p>\n
Hindi ang mga mamahaling alahas.<\/p>\n
Kundi ang pilak na relong may tatlong simpleng salita.<\/p>\n
Panindigan ang pamilya.<\/p>\n
At sa bawat pagkakataong nakikita kong hawak iyon ni Lucas, naaalala ko ang isang pangakong paulit-ulit kong sinabi noong wala pa kaming pera, pag-asa, o kasiguruhan.<\/p>\n
Walang anumang bagay na hindi ko gagawin para sa anak ko.<\/p>\n
At ngayon, habang pinagmamasdan ko siyang lumaking malusog, mabait, at malaya sa takot, alam kong sulit ang lahat ng pinagdaanan namin.<\/p>\n
Dahil ang pinakamalaking kayamanan ng isang ina ay hindi ang perang nasa kanyang pangalan.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Malaki ang aming kasal. Hindi dahil gusto ko. Kundi dahil iyon ang nais ni Don Rafael. \u201cDapat malaman ng lahat na legal at malinaw ang ating kasal,\u201d paliwanag niya. Napuno… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-255","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/storyph168.live\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/255","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/storyph168.live\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/storyph168.live\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/storyph168.live\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/storyph168.live\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=255"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/storyph168.live\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/255\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":256,"href":"https:\/\/storyph168.live\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/255\/revisions\/256"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/storyph168.live\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=255"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/storyph168.live\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=255"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/storyph168.live\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=255"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}