Napayuko siya.
“Naglalakad ako papunta sa trabaho dahil wala akong pamasahe.”
“Mara, sorry—”
“At noong kailangang dalhin si Mama sa ospital, nanghiram ako ng pera sa mga kapitbahay.”
Tumulo ang luha ko.
“Nasaan ka noon?”
Hindi siya sumagot.
“Tinawagan kita nang paulit-ulit. Pero binlock mo ang numero ko.”
“Mali ako.”
“Oo. Mali ka.”
Lumapit ako nang isang hakbang, habang nananatili si Ben sa pagitan namin.
“Pero hindi ko kayang ibalik ang lahat sa dati dahil lamang ngayon mo nararamdaman ang hirap na pinagdaanan ko.”
Lumuhod si Adrian.
“Maawa ka naman.”
Napatingin ako sa kaniya.
Dati, isang tingin lang niya ay kaya na niya akong paiyakin.
Ngayon, nakaluhod siya sa harap ko.
Pero wala akong naramdamang paghihiganti.
Pagod lamang.
“Adrian, tumayo ka.”
Umiling siya.
“Hangga’t hindi mo ako tinutulungan—”
“Makinig ka.”
Tumahimik siya.
“Hindi ko hihilingin kay Rafael na sirain ang buhay mo. Pero hindi ko rin hihilinging burahin ang ginawa mo.”
Tumingin siya sa akin.
“Ang reklamo ko ay dadaan sa tamang proseso. Ang tungkol sa trabaho mo, kailangan mong harapin. At ang perang kinuha mo kay Mama, kailangan mong bayaran.”
“Mara…”
“May pagkakataon ka pang ayusin ang sarili mo. Pero hindi ako ang gagawa noon para sa iyo.”
Tumalikod ako.
Bago ako tuluyang pumasok sa elevator, narinig ko siyang magsalita.
“Minahal naman talaga kita noon.”
Huminto ako.
Hindi ako lumingon.
“Siguro,” sagot ko. “Pero ang pagmamahal na walang respeto, hindi sapat.”
At nagpatuloy ako sa paglakad.
Makalipas ang ilang linggo, may dumating na liham mula sa abogado ni Adrian.
Nakapaloob doon ang kasunduan sa pagbabayad ng perang kinuha niya noon, kasama ang mga kaukulang dokumento.
Hindi na siya nagtangkang makipagkita sa akin.
Nalaman ko ring tuluyan nang natapos ang engagement nila ni Bianca.
Nagpatuloy ang internal investigation ng dati niyang law firm, at hindi na siya nakabalik sa dati niyang posisyon.
Hindi ko alam kung saan siya nagsimulang muli.
At sa totoo lang, hindi ko na kailangang malaman.
Mas mahalaga ang ginawa ko sa perang una niyang ibinalik.
Dinala ko si Mama sa isang magandang restaurant sa Tagaytay.
Umupo kami sa may bintana, kung saan tanaw ang Taal Lake.
“Anak,” sabi niya, “bakit parang ang lalim ng iniisip mo?”
Ngumiti ako.
“Naalala ko lang noong wala tayong pambili ng gamot mo.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Nakalampas naman tayo.”
Tumango ako.
“Oo, Ma.”
Tiningnan niya ang singsing sa daliri ko.
“Mabait sa iyo si Rafael?”
Napangiti ako.
“Sobra.”
“Kung ganoon, masaya na ako.”
Napatingin ako sa labas.
Sa loob ng maraming taon, inakala kong ang tagumpay ay ang magkaroon ng maraming pera, magarang bahay, at magandang pangalan.
Pero noong hapong iyon, habang nakaupo ako sa tabi ng nanay kong malusog at masaya, naunawaan kong may mas mahalaga pa pala.
Ang makatulog nang walang takot.
Ang makakain nang hindi nag-aalala kung may pagkain pa kinabukasan.
At ang mahalin nang hindi kailangang patunayan araw-araw na karapat-dapat kang mahalin.
Nang gabing iyon, pag-uwi ko, nakita ko si Rafael sa balkonahe.
Nakasuot siya ng puting polo.
At sa kaniyang manggas, kumikislap ang cufflinks na ibinigay ko.
Lumapit ako at yumakap mula sa likuran niya.
“Suot mo pa rin?”
Ngumiti siya.
“Sabi ko sa iyo, paborito ko ito.”
“Rafael?”
“Hmm?”
“Salamat.”
Humarap siya sa akin.
“Para saan?”
“Sa pagprotekta sa akin.”
Hinawakan niya ang mukha ko.
“Mara, matagal mo nang kayang protektahan ang sarili mo. Nandito lang ako para hindi mo na kailangang gawin iyon nang mag-isa.”
Sumandal ako sa dibdib niya.
Sa ibaba namin, kumikislap ang libo-libong ilaw ng Makati.
Naalala ko ang babaeng minsang natutulog nang umiiyak sa maliit na inuupahang kuwarto.
Ang babaeng naniwalang wala siyang halaga dahil iniwan siya ng lalaking mahal niya.
Kung makakausap ko ang babaeng iyon ngayon, isa lamang ang sasabihin ko.
Huwag kang matakot sa araw na may taong umalis sa buhay mo.
Dahil kung minsan, ang pag-alis ng maling tao ang siyang magbubukas ng pinto para sa buhay na tunay na nararapat sa iyo.
At si Adrian?
Minsan niya akong sinipa sa marmol na sahig dahil akala niya, hindi ako nababagay sa mundo ng mayayaman.
Hindi niya alam na matagal ko nang natutuhan ang isang katotohanang hindi kayang bilhin ng pera.
Ang tunay na halaga ng isang tao ay hindi nasusukat sa kaniyang suot, trabaho, o laman ng bank account—kundi sa paraan ng pagtrato niya sa mga taong wala siyang mapapala.
At sa wakas, hindi na ako ang babaeng iniwan niya.
Ako na ang babaeng hindi na kailanman babalik.